فیلم 2025 The Phoenician Scheme که در زبان فارسی با نام «طرح فنیقی» شناخته میشود، آخرین ساختهٔ «وس اندرسون» (Wes Anderson) کارگردان صاحبسبک سینماست. اگر میخواهید بدانید وس اندرسون، در جعبهٔ کفشهای قدیمی که در انباری خانهٔ پدرزنش خاک میخورد، چه معجزهای را کشف کرد، نقد فیلم 2025 The Phoenician Scheme را تا انتها بخوانید.
فیلم با یک انفجار آغاز میشود. هواپیمای خصوصی «ژاژا کوردا» با بازی خیرهکنندهٔ «بنیسیو دل تورو» (Benicio del Toro) در آسمان منفجر میشود و او آسیب جدی میبیند؛ اما زنده میماند. این سکانس نهتنها هیجانانگیزترین صحنهٔ فیلم است، بلکه کلید تمام نمادپردازیهای وس اندرسون است. وس اندرسون در انباری خانهٔ پدرزنش «فواد میخائیل مألوف» (Fouad Mikhael Malouf)، چند جعبهٔ کفش پیدا کرد که پر از اسناد گناهان، قراردادهای نفتی و عکسهای جنگ داخلی لبنان بود. مألوف یک مهندس ساختوساز و تاجر لبنانی موفق بود. اندرسون در مصاحبه با ورایتی (Variety) گفته بود: «هر جعبه کفش یک فصل از زندگی پدرزنم بود؛ من فقط آنها را باز کردم و روی پرده چیدم.»
اکران فیلم «طرج فنیقی» در جشنوارهٔ کن 2025 با هشت دقیقه تشویق ایستادهٔ تماشاچیان همراه بود. حتی «میا تریپلتون» (Mia Threapleton) به شدت احساساتی شد و اشک ریخت. فیلم با بودجهٔ حدود 30میلیون دلار ساخته شد؛ اما فروش جهانیاش تاکنون (نوامبر 2025) به حدود 39میلیون دلار رسیده است. فیلم «طرح فنیقی» با کسب امتیاز 78% در وبسایت (Rotten Tomatoes) و امتیاز 70 از 1000 در وبسایت متاکریتیک (Metacritic) از نگاه منتقدان، عملکرد قابل قبولی داشته است.
چهار جعبهٔ کفش، چهار تابوت کوچک روح
ساختار فیلم (طرح فنیقی 2025)، بر پایهٔ چهار جعبهٔ کفش طراحی شده است. چهارفصل که هر کدام، یک دوره از زندگی کوردا را نشان میدهد.
- جعبه آبی (کودکی و صعود): رنگ غالب آبی سرد، نماد فاصله عاطفی کوردا از خانواده. عکسهای سیاهسفید لبنان دهه 1950 (ارجاع مستقیم به عکسهای واقعی فواد مألوف.)
- جعبه قرمز (اوج قدرت): قرمز خونین، نماد جنگهایی است که کوردا راه انداخت. قراردادهای نفتی با امضای خون.
- جعبه سفید (مرگهای مکرر): رنگ سفید بهشت، اما با لکههای سیاه گناه.
- جعبه سبز (رستگاری): رنگ سبز امید؛ تنها رنگی که در تمام فیلم تکرار نمیشود تا نشان دهد که یک تغییر واقعی رخداده است.
اندرسون در مصاحبه با فیلم کامنت (Film Comment) توضیح داد: «جعبهها برای من مثل تابوتهای کوچک بودند؛ هر بار که کوردا میمیرد، یک تابوت جدید باز میشود.»
هواپیما و هیوبریس در ارتفاع ۳۵ هزار پایی
هر بار که هواپیمای کوردا سقوط میکند، یک هیوبریس (Hubris) کلاسیک یونانی است. در اساطیر یونان، غرور کورکورانه انسان نسبت به خدایان را «هیوبریس» میگویند. مثل «ایکاروس» که با بالهای مومی به خورشید نزدیک شد و سقوط کرد. در فیلم 2025 The Phoenician Scheme، کوردا با هواپیمایش به خدا نزدیک میشود؛ اما هر بار بهخاطر غرورش تنبیه شده و سقوط میکند. اندرسون میخواهد به ما یادآوری کند که حتی قدرتمندترین انسانها، در دست سرنوشت فقط عروسکهای کوچک هستند.
در نقد فیلم 2025 The Phoenician Scheme، باید انتخاب هوشمندانهٔ «برونو دلبونل» (Bruno Delbonnel) فیلمبردار این اثر، برای استفاده از لنزهای تیلت – شیفت (Tilt-Shift) را تحسین کرد. لنزی که مثل عکسهای مدلسازی شده، جهان را کوچک و مینیاتوری نشان میدهد. انگار جهان طرح فنیقی، داخل یک «دیوراما» (Diorama- جعبه شیشهای با مدلهای سهبعدی کوچک، مثل ماکت شهر یا صحنه تاریخی) است. پلانهای از بالا (overhead shots) دقیقاً ۲۸ بار تکرار میشوند و هر بار، انگار خدا از آسمان نظارهگر است. از طرفی دلبونل با استفاده از نسبت تصویر ۱.۳۷:۱ که به «نسبت آکادمی» (Academy Ratio – نسبت استاندارد فیلمهای کلاسیک پیش از 1953) جهان فیلم را مثل یک جعبهٔ محبوس نشان میدهد. هر تصویر زنده، شبیه به کارتپستال قدیمی است.
جالب است بدانید که هیچ خط کجی در قابها نیست. حتی تکههای هواپیما بعد از انفجار، در خطوط ۹۰ درجه میافتند! همه چیز کاملاً منظم و کنترلشده است. اولین خط کج، در دقیقهٔ ۸۷ فیلم دیده میشود. این لحظه دقیقاً وقتی است که «لیزل» دست «کوردا» را میگیرد و به شکل نمادین، ورود عشق و شکستن نظم سرد به تصویر کشیده میشود.
«آدام استاکهاوزن» و استفاده از تکنیک نقاشی فریبدهنده چشم
اگر در نقد فیلم (2025 طرح فنیقی) از طراحی صحنهٔ «آدام استاکهاوزن» (Adam Stockhausen) یاد نشود، در حق او اجحاف کردهایم. استاکهاوزن در طراحی صحنهٔ این فیلم، از تکنیک trompe l’oeil (نقاشی فریبدهنده چشم) استفاده کرده است. بههمیندلیل است که مرمرهای ونیزی، در فیلم واقعی به نظر میرسند. تصاویر، کمرنگ و سرد (muted palette) هستند. جهان فیلم صنعتی، سرد؛ اما زیبا به نظر میرسد. «الکساندر دسپلات» (Alexandre Desplat) در هفتمین همکاریاش با آندرسون، موسیقی این فیلم را ساخته است. قطعاتی از «استراوینسکی» (Stravinsky)، الهامبخش او بوده است. این موسیقی، تضاد طنز و تراژدی را تقویت میکند.
از دیگر نکاتی که در نقد فیلم باید به آن اشاره کرد، عملکرد درخشان هنرپیشههای طرح فنیقی است. دل تورو با طنز مرده، کوردا را به شخصیتی بهیادماندنی تبدیل کرده است. شخصیت «خواهر لیزل» با بازی «میا تریپلتون» (Mia Threapleton – دختر کیت وینسلت)، وجدان بیدار فیلم را بهخوبی به تصویر کشیده است. همچنین «مایکل سرا» (Michael Cera) با لهجهٔ نروژی ناقص، خندهدارترین لحظات را میسازد.
صحنه شتر و سوراخ سوزن: معجزه مکانیکی در بهشت اندرسون
در بهشت سیاهسفید (که با سبک سورئال لوئیس بونوئل ساخته شده)، «بیل موری» (Bill Murray) نقش خدا را بازی میکند. او با لهجهٔ آرام و بیحوصلهاش، واقعاً یک شتر را از سوراخ سوزن رد میکند! این صحنه یکی از خندهدارترین و عمیقترین لحظات فیلم The Phoenician Scheme (طرح فنیقی) است. این سکانس ارجاع مستقیم به آیه معروف انجیل دارد:
«باز به شما میگویم: گذشتن شتر از سوراخ سوزن، آسانتر از داخلشدن ثروتمند به ملکوت خداست.» (انجیل متی، باب ۱۹، آیه ۲۴ – ترجمه تفسیری)
در فیلم طرح فنیقی، کوردا (ثروتمند گناهکار) بارها به بهشت میرود و خدا (بیل موری) با این شوخی بصری به او میگوید: «حتی معجزه هم برای تو ممکن نیست؛ مگر اینکه تغییر کنی.» اما در پایان (هشدار اسپویل) وقتی کوردا پول را رها میکند، شتر واقعاً از سوزن رد میشود و به شکل نمادین میگوید که راه رستگاری از طریق عشق است، نه ثروت.
نه به فناوری CGI و ترفند دیجیتالی
برای خلق این صحنه، نه از فناوری CGI و نه ترفند دیجیتالی استفاده شده است. این پلان به شکل کاملاً عملی و دستساز، مثل تمام کارهای اندرسون، فیلمبرداری شده است. همین نکته، در نقد فیلم 2025 The Phoenician Scheme منتقدان را به تحسین واداشت. اندرسون اصرار داشت، ضبط این صحنه بدون CGI باشد. فقط با استفاده از استاپموشن و ریورس! وس اندرسون در مصاحبه با ددلاین (Deadline) گفت:
«سه روز کامل طول کشید تا شتر را از سوراخ سوزن رد کنیم! شتر واقعی بود، سوزن هم واقعی. فقط سوزن را خیلی بزرگ کردیم. تیم انیمیشن دیوانه شد؛ اما نتیجهاش شد یک معجزه مکانیکی!»
میخواهید بدانید چرا ضبط این چند ثانیه، سه روز طول کشیده است؟ آنها یک شتر از باغوحش ونیز قرض گرفتند. سپس یک سوزن غولپیکر (۳ متری) ساختند. باید به شکل استاپموشن (Stop-Motion)، شتر را قاب به قاب حرکت میدادند. درست مثل انیمیشن عروسکی. سپس میبایست با استفاده از ریورس موشن (Reverse Motion)، فیلم را برعکس پخش میکردند تا شتر «به داخل سوزن کشیده شود». اما شتر آنطور که بایدوشاید، همکاری نکرد! هر بار میترسید یا مینشست و همین مسئله، ضبط این پلان را تا سه روز طول داد. اما نتیجهٔ آن، یک شوخی الهیاتی بود که هم مخاطب را میخنداند و هم به فکر میاندازد. اندرسون با این صحنه میخواهد بگوید: معجزه در دنیای من، مکانیکی و خندهدار است؛ اما واقعی!
ظرافت استفاده از ارجاعات هنری در فیلم طرح فنیقی
از دیگر نکاتی که بارها در جلسات نقد فیلم 2025 The Phoenician Scheme یا همان «طرح فنیقی» مطرح شد، بازی بسکتبال است. حل اختلاف با بازی بسکتبال، پارودی مضحکی است که از یک مذاکره واقعی نفتی در سال 1973 الهامگرفته شده است. اندرسون در ایندیوایر (IndieWire) فاش کرد:
«این ایده از آرشیو پدرخانمم آمد. جایی که در تکهای از روزنامه، خبری خواندم که مذاکرهکنندگان طرفین، بهجای امضای توافق با هم بسکتبال بازی کردهاند.»
از دیگر نکاتی که در نقد فیلم 2025 The Phoenician Scheme باید به آن اشاره کرد، استفادهٔ اندرسون از پالت رنگی «مدرسه ونیزی» است. رنگ طلایی برای بهشت (کلیسای سن مارکو)؛ رنگ بنفش کمرنگ برای لیزل (رنگ اسقفها، اما محو تا نشان دهد ایمانش در حال تغییر است)؛ رنگ خاکستری برای کوردا (خاکستر توبه در عهد عتیق)
رویکرد مذهبی فیلم، عمیقترین لایهٔ آن است. آیا انسان ثروتمند میتواند راه رستگاری را پیدا کنید و نجات یابد؟ (هشدار اسپویل) کوردا در پایان فیلم، با رهاکردن «طرح فنیقی» و انتخاب خانواده، به این سؤال جواب مثبت میدهد؛ اما نه با معجزه، بلکه با عشق. اندرسون در نشست مطبوعاتی کن گفت:
«من نمیخواستم فیلم مذهبی بسازم، میخواستم فیلمی درباره مردی بسازم که خدا را در جعبه کفش پیدا میکند.»
طرح فنیقی استعارهای از نئوکولونیالیسم غربی
رویکرد سیاسی فیلم، تلخ و معاصر است. طرح فنیقی استعارهای از نئوکولونیالیسم غربی در خاورمیانه است. کوردا با بردهداری، قحطی مصنوعی و جنگافروزی، قدرت را حفظ میکند. در واقع میتوان فیلم را نقدی بر الیگارشهای حاکم بر جهان امروز دانست. وی اندرسون در مصاحبه با گاردین (The Guardian) گفت:
«جعبههای کفش پدرخانمم، پر از اسناد جنگ داخلی لبنان بود؛ من فقط رنگشان را عوض کردم. بااینحال فنیقی برای من، فقط لبنان نیست؛ بلکه هر جایی است که پول، خدا را میخرد.»
ورایتی در نقد فیلم 2025 The Phoenician نوشت: «نگاهی طنزآمیز به روح سرمایهداری قرن بیستم.» انپیآر (NPR) فیلم را «خشنتر از معمول» خواند و برخی نشریات مانند بیبیسی (BBC) آن را «زیادی عجیب» دانستند.در نقد فیلم طرح فنیقی 2025 میتوان گفت که وس آندرسون با جعبههای کفش واقعی یک لبنانی آمریکایی، عمیقترین فیلم مذهبی و سیاسی دههٔ اخیر را ساخته است. هر نماد، هر قاب، هر رنگ، یک دعاست. دعایی که با معجزهٔ عشق، شتر را از سوراخ سوزن رد میکند.
یک ماجرای جالب در حاشیهٔ فیلم طرح فنیقی
«بنیسیو دل تورو» در ژوئن 2025، وقتی داشت از بوستون به لسآنجلس پرواز میکرد، لپتاپش را از کیفدستیاش خارج نکرده بود. مأموران TSA (اداره امنیت حملونقل آمریکا) گفتند: «باید کیفت رو چک کنیم.» دل تورو قبول کرد و کیف را باز کرد. زیر لپتاپ، فیلمنامهٔ فیلم «طرح فنیقی» (The Phoenician Scheme) بود که دل تورو، طبق عادت و برای اینکه بتواند راحت فیلمنامه را بخواند، آن را با فونت خیلی بزرگ چاپ کرده بود. مأمور شروع کرد به ورقزدن فیلمنامه کرد. صفحهٔ اول این بود:
- صحنه اول: Interior: Airplane. Bomb (داخل هواپیما. بمب)
- صحنه دوم: Interior: Cockpit. Eject the pilot (داخل کابین خلبان. خلبان را بیرون بینداز)
- صحنه سوم: Crash (سقوط)
مأمور جا خورد! دل تورو سریع گفت: «این فیلمنامهٔ فیلمه! فیلمنامه!» اما مأمور حرفش را باور نکرد. انگشتش را بالا برد (یعنی صبر کن)، فیلمنامه را بست و رفت بیرون. چند لحظه بعد، پنج مأمور دیگر آمدند و دور فیلمنامه حلقه زدند و شروع به خواندن و بررسی فیلمنامه کردند. اگرچه این سوءتفاهم خیلی زود برطرف شد؛ اما این اتفاق جالب، به خاطرهای دلنشین برای دل تورو تبدیل شد که در چند مصاحبهٔ تلویزیونی به آن اشاره کرده است.
کلام پایانی
در پایان و در نقد فیلم 2025 The Phoenician باید گفت، این اثر بازگشت به فرم سینمایی اندرسون است. ترکیبی از طنز سیاه، عمق فلسفی و قابهای بینقص که بارها ارزش دیدن دارد.
این فیلم، شاهکار اندرسون در ترکیب طنز، ایمان و سیاست است. توصیه میکنم اگر فیلم را ندیدهاید، برای تماشایش درنگ نکنید. حتی اگر فیلم را دیدهاید، بعد از خواندن این مطلب، بار دیگر آن را ببینید و در بخش کامنتها بنویسید، شما کدام جعبه کفش را بیشتر دوست داشتید؟ همچنین برای خواندن نقدهای عمیقتر، کانال تلگرام هنریست را دنبال کنید.
مطالب بیشتر بخون …
نظرات کاربران