استفادهٔ هنرمندان تئاتر از فناوریهای دیجیتال، گاهی «تئاتر بودن» این هنر را زیر سؤال میبرد. اما نادیدهگرفتن فناوریهای تازه و نقشی که آنها در زندگی روزمرهٔ آدمها پیدا کردهاند، باعث میشود در جهانی که هر روز در حال دگرگونی است، هنر تئاتر در وضعیت راکدی به سر برد. در این مطلب سعی داریم به معرفی «تئاتر دیجیتال» یا «تکنودراما» و چالشهای آن در تقابل با شکل کلاسیک این هنر بپردازیم. در ادامه به چند سؤال اساسی در مورد تئاتر دیجیتال پاسخ دهیم.
سوال اول: منظور از تئاتر دیجیتال یا تکنودراما چیست؟
هنر تئاتر همواره و در طول تاریخ، بهواسطهٔ تغییرات مهم در نوع زندگی بشر، دچار تحول شده است. امروزه که فناوریهای دیجیتال و فنّاوریهای جدید، سهم مهمی در زندگی ما ایفا میکنند، تئاتر نیز بهمثابه آن دستخوش تغییرات اساسی شده است. ازآنجاییکه سختافزارها و نرمافزارها روزبهروز ارزانتر میشوند، امکان استفاده از آنها حتی برای گروههای کوچکتر یا مستقل تئاتری هم بهتدریج فراهم شده است. این مهم اشکال مختلفی از اجرا را پدید آوردهاند که روی برخی از آنها دیگر نام تئاتر را نمیتوان روی آن گذاشت.
«تئاتر دیجیتال» یک جریان نوپا در عرصهٔ جهانی است که شاید مفهوم دقیق و روشنی نیست که بهراحتی بتوان آن را تعریف کرد. در این جریانِ تازه که منتقدان آن را «تکنودراما» (technodrama) و یا «واقعیت ترکیبیافته» (mixed reality) نامیدهاند، با جهانی مواجه میشویم. جهانی که بر روی آخرین فناوریهای دیجیتالی آغوش گشوده است. در این جهان پروژکتورهای تصاویر سهبعدی، عینکهای واقعیتِ مجازی (virtual-reality) برای بازیگران و تماشاگران، استفاده از دوربینهای «استاپموشن» (stop-motion) و قابلیتهای انیمیشنی، همهوهمه در اختیار تئاتر قرار گرفتهاند تا بتوانند تجربیات جدیدی را خلق کنند.
به عقیدهٔ برخی از هنرمندان، استفاده از این ابزارها لازمهٔ زنده نگاهداشتن هنر تئاتر است. در مقابل عدهای نیز معتقدند که فنّاوری میتواند به ماهیت تئاتر ضربه بزند و کمکم منجر به نابودی و فراموشی این هنر اصیل گردد. در ادامه میخواهیم به برخی از پرسشهای مهم در مورد «تئاتر دیجیتال» پاسخ دهیم.
سوال دوم: آیا میتوان تئاتر را از تکنولوژی جدا دانست ؟
هنگامی که در دورهٔ رنسانس فضای اجرای تئاترها به درون سالنها منتقل شد، به دلیل نبودن نور کافی تماشاگران نمیتوانستند آنچه بر روی صحنه اتفاق میافتاد را خوب ببینند. در نبود برق، برای روشنایی صحنهٔ نمایش از نور شمع استفاده میشد. در سال ۱۵۳۹، هنگامی که هیچکس انتظارش را نداشت، یک کارگردان تئاتر به اسم سان گالو (ْSan Gallo) توانست با استفادهٔ خلاقانهای از شمع، یک گوی کریستالی و مقداری آب، جلوهای نورانی از طلوع خورشید را بر روی صحنه نمایش دهد.
او در واقع با این کار توانست با استفاده از خلاقیتش و مقداری هم رؤیابینی، نام خود را بهعنوان اولین مبدع «افکت نور» در تاریخ تئاتر جهان ثبت کند. موفقیت در بهتصویرکشیدن طلوع خورشید به این شیوه، مطمئناً از یک روحیهٔ تجربهگرا میآید. قطعاً در کنار آن، اجرهایی هم بوده که این تجربهگرایی در آنها به نتیجه نرسیده است. مسلماً هر ایده و فناوری جدیدی برایآنکه بتواند کاربردی شود، مستلزم آزمون و خطاهای بسیاری است. از همه مهمتر، «زمان» در کشف آنچه که کاربردی و مفید است نقش بسیار مؤّثری ایفا خواهد کرد.
تئاتر، از آغازِ پیدایش تاکنون، توانسته با استفاده از علموفناوری، قابلیتهای جادویی گوناگونی را به نمایش بگذارد. رومیها دیوانهٔ فنّاوری بودند و دوست داشتند تواناییهایشان در ساختِ دستگاهها را به نمایش بگذارند. آنها دوست داشتند روی صحنهٔ تئاتر فروریختن کوهها را به نمایش بگذارند و بر روی صحنه، با استفاده از قوانین هیدرولیک، رود و سیل و توفان به راه بیندازند. اینها همه نشان از آن دارد که تئاتر دیجیتال یک پدیدهٔ تازه نیست.
دیوید ویلس (David Wiles)، مدرس تئاتر در رویال هالووی است
قابلیتهای جادویی تکنولوژی در صحنه تئاتر
اینها صحبتهای نشان از آن دارد که تئاتر از آغاز پیدایش تابهحال همواره شیفتهٔ استفاده از قابلیتهای جادویی تکنولوژی بوده است. دیوید ویلس که پژوهشگر بخش تاریخِ تئاتر در دانشگاه کمبریج هم هست، در ادامه میگوید. «یونانیها هم با استفاده از جرثقیل یک فرشته یا خدای در حال پرواز را نشان میدادند. البته آنها نسبت به رومیها بیشتر به مباحث نظری توجه داشتند و توجه ویژهای هم به علم «صوتشناسی صدا» در محل اجرای تئاتر داشتند.
حالا سؤالی که مطرح میشود این است که اگر رومیها یا یونانیان باستان، امکانات تکنولوژی امروزی را در اختیار داشتند، آیا امکان داشت که در به تمام تماشاچیانشان عینک واقعیت مجازی بدهند؟ یا مثلاً ترجیح میدادند گروه همسرایان را با استفاده از واقعیت مجازی روی صحنه بیاورند؟ آیا وقتی که تئاتر خودش را با ویژگیهای هر عصر و دورانی منطبق میکند، مرز مشخصی برای ورود تکنولوژی وجود دارد که نباید از آن عبور کنیم؟ آیا در آیندهٔ نهچندان دور، پسوند دیجیتال از روی چیزی که ما امروزه آن را «تئاتر دیجیتال» مینامیم، حذف خواهد شد؟
سوال سوم : استفاده از تکنولوژی و فناوریهای جدید میتواند چه صدمهای به ماهیت تئاتر وارد کند؟
برخی از تئاتریها (از کارگردانها گرفته تا طراحانِ نور و بازیگران و منتقدانِ تئاتر) آشکارا با کارهای طراحان ویدئویی مخالفت میکنند. چون معتقدند که این کارها توجه تماشاگران را به خودشان جلب میکنند و آنها را گیج میکند. از طرفی جذابیت و جادوی اجرای تئاتر را از بین میبرند. مت ولف (Matt Wolf)، منتقد شناختهشدهٔ تئاتر در «اینترنشنال هرالد اَند تریبون» به ما هشدار میدهد که تکنولوژی میتواند جایگزین قدرت تخیل آدمها شود و این وظیفهای است که امروز بر عهده گرفته است. مت ولف میگوید:
من این باور کهن اعتقاد دارم که قدرت تئاتر در فعالکردن نیروی تخیل مخاطب و مشارکت ذهنی او برای کامل کردن نمایش نهفته است و تکنولوژی تا جایی میتواند پیش بیاید که به این مسئله لطمه نزد.
در واقع شاید با این تعبیر بتوان گفت استفاده از تکنولوژِی در تئاتر که امروزه با نام «تئاتر دیجیتال» از آن یاد میشود، میتواند تماشاگر تئاتر را تنبل کند! ولف بهدرستی اشاره میکند که ماهیت تئاتر با تخیل مخاطب عجین شده است . تکنولوژی امروز میتواند تمامی تخیلات آدمی را به شکلی قابللمس بازسازی کند.
در طرف مقابل، طراحان ویدئویی این مقاومت و ایستادگی را جدی نمیگیرند. ویلیام دادلی (طراح ویدئو مپینگ) به مبارزه با آنچه خودش «کمپین دفاع از صحنهپردازی واقعی» مینامد رفته است. البته صدای افراد بانفوذی هم در دفاع از آنها شنیده میشود. مایکل بیلینگتون، منتقد شناختهشدهٔ روزنامهٔ گاردین، معتقد است:
«این دیوانگی است که بگوییم تئاتر از تکنولوژی های جدید، به خصوص از ویدئو پروژکتور استفاده نکند، آن هم وقتی که دیدهایم استفاده از این تکنولوژیها میتواند نتایج درخشانی به بار آورد».
البته بیلینگتون معتقد است تکنولوژی میتواند بر صحنه سیطره پیدا کند؛ اما چنین اشتباهی مسئولیتش بر عهدهٔ کارگردان نمایش است و حاصل خطایی در درک مفهوم کارگردانی است. اگر قرار بود تئاتر به تکنولوژیِ جدید پشت کند، باید از همان ابتدا در سال ۱۸۸۰ نیز استفاده از نورپردازی تئاتر با پروژکتورهای الکتریکی را نمیپذیرفت. بههرحال، حتی هنرمندانی که خودشان مدافع این عرصۀ تازه هستند هم قبول دارند که برای استفاده از تکنولوژی باید محدودیتهایی قائل بود.
سوال چهارم : تئاتر دیجیتال در آینده میتواند جایگزین شکل معمول آن شود؟
دیک استراکر (Dick Straker) از گروه «Mesmer collective» که در دههٔ اخیر با گروههای زیادی در زمینهٔ طراحی ویدئوهای نامعمول همکاری کرده، میگوید:
«بههرحال بعضی از کارگردانها هنوز این کار را دیوانگی میدانند. آنها تئاتر را جایی برای ارتباط مستقیم و زندهٔ بازیگر و تماشاگر با هم میدانند و از من میپرسند: چرا تو میخواهی با جلوههای تصویری از قبل ضبط شده، مثل تلویزیون، این ارتباط رودررو و مستقیم را تغییر شکل بدهی؟ خب، من این نگرانی را درک میکنم».
دیک استراکر معتقد است که طی چند سال آینده، نسل جدیدی از طراحان ویدئویی به صحنهٔ تئاتر وارد خواهند شد. این مسئله همه چیز را به طریقی تغییر خواهد داد که ما فعلاً حتی از درک و تصور آن عاجزیم. او میگوید:
«ده سال قبل، آدمهایی مثل خود من به با این تکنولوژی مثل یک بازی، برای سرگرمی شخصی و مثل یک تجربهٔ بامزه سروکله میزدیم. ولی حالا میبینیم که دانشآموزها و دانشجوها آگاهانه انتخاب میکنند که میخواهند در آینده «طراح ویدئو برای تئاتر» بشوند! من در این بچههای بیست و چندساله تفاوت بزرگی با خودم میبینم؛ تکنولوژی کاملاً با زندگی آنها آمیخته شده است. آنها جور دیگری بزرگ شدهاند. در نتیجه رابطه آنها هم با محیطشان و ارتباطشان با ابزارهای ارتباطی شکل متفاوت پیدا کرده است».
متصدیان طراحی ویدئو همینالان هم در حال تجربهکردن با همان ابزاری و وسائلی هستند که در اختیار و دسترس این نسل تازه هم هست. همین حالا گرایشهای تازهای در حال شکلگیری است و احتمالاً در آینده بیشتر شاهد شکلگیری «صحنههای تعاملی» (interactive sets) در تئاتر باشیم. صحنههایی که در آنها بازیگران زندهٔ روی صحنه، در تعامل با علائم و نشانههای دیجیتالی قرار خواهند گرفت. بهاینترتیب شاید این کاشفان ویدئویی، در آیندهای نهچندان دور، تئاتر را با ترفندهای خیرهکنندهتری فتح کنند.
نظرات کاربران