«درویش‌ خان» نوازنده‌ای که بعد از 100 سال شناخته شد

دوم آذر 1305 خورشیدی، روزی مثل همه روزهای دیگر برای «درویش‌ خان» استاد به نام موسیقی سنتی ایرانی بود. «غلامحسین درویش» ملقب به «درویش‌ خان» هنگام بازگشت از جلسهٔ محفل موسیقی در منزل یکی از دوستانش به خانه، یک درشکه کرایه کرد. در آن زمان خودرو به‌تازگی وارد خیابان‌های شهر شده بود و شمار آن‌ها به‌سختی به پنجاه دستگاه می‌رسید. زمانی که درشکه از خیابان امیریه به سمت شمال می‌پیچد، خودروی دیگری از جهت مخالف با اسب‌های آن برخورد می‌کند.

درویش خان از درشکه به بیرون پرتاب شده و از ناحیهٔ سر به زمین برخورد می‌کند. بی‌درنگ مردم از راه رسیده و درویش خان را به بیمارستان نظمیهٔ تهران می‌رسانند؛ اما بر اثر ضربه‌ای که بر سر او وارد آمده بود، به سختی آسیب دیده پنج روز بعد، به علت ضربهٔ مغزی در سن ۵۴ سالگی درگذشت.

درویش خان در گورستان ظهیرالدوله، میان امامزاده قاسم و تجریش شمیران به خاک سپرده شد. درویش‌خان را از نخستین قربانیان سوانح رانندگی در ایران می‌دانند.

در ادامه به بررسی جامع زندگی، آثار و تاثیرات درویش خان، این شخصیت هنری برجسته ایرانی خواهیم پرداخت.

مطالبی که در این مقاله مورد بررسی قرار خواهد‌گرفت به ترتیب زیر است:

• بررسی زندگی شخصی و سبک هنری درویش‌ خان
• آثار درویش‌ خان  و بررسی و دسته بندی آن‌ها
• شاگردان درویش‌ خان 

بررسی زندگی شخصی و هنری درویش خان

موسیقی سنتی ایرانی، پیش از قرن 14 خورشیدی منحصر به اعیان و اشراف و درباریان بود و اجرای موسیقی به‌صورت عمومی یا کنسرت رواج نیافته بود. بسیاری از قطعات موسیقی برای درباریان و یا در مجالس خاص خانواده‌های سلطنتی نواخته می‌شد. درویش‌ خان در عصر خود، از محضر برترین اساتید موسیقی بهره جست و به‌همین دلیل، به توانایی و خلاقیت بالایی در این عرصه دست یافت. درویش‌ خان به دلیل رفت و آمدی که در دربار قاجار داشت، همواره گوشی آشنا به تمامی نواها و اجراهای برترین نوازندگان عصر خود داشت.

تولد و آغاز ورود درویش خان به دنیای موسیقی

درویش‌ خان در سال 1251 هجری شمسی به دنیا آمد و در 54 سالگی، در اوج شهرت هنری و تاثیرگزاری در عصر خود، دار فانی را وداع گفت.

وی سراسر عمر خویش را صرف یادگیری، آموزش و تصنیف موسیقی ایرانی نمود. نام اصلی او غلامحسین بود؛ اما چون پدرش اورا «درویش» خطاب می‌کرد، لقب درویش‌خان بر او ماندگار شد. درویش از نوازندگان برجستهٔ دربار بود و در سنین جوانی، در گروه مخصوص نوازندگان «شعاع‌السلطنه» (پسر مظفرالدین شاه) فعالیت داشت.

درویش خان در سنین نوجوانی و جوانی‌اش، در محضر اساتید بزرگ موسیقی ایرانی تعلیم یافت. از جمله مهم‌ترین اساتید او می‌توان به «آقا حسینقلی فراهانی» در زمینهٔ تار و سه‌تار اشاره نمود. آقا حسینقلی یکی از اعضای خانوادهٔ سرشناس فراهانی بود. خانواده فراهانی از ریشه‌دار‌ترین و قدیمی‌ترین خانواده‌های هنرمند ایرانی بودند که طی اعصار مختلف، موسیقی سنتی ایرانی را سینه‌به‌سینه منتقل نمودند. آقا حسینقلی فرزند «آقا علی اکبر فراهانی» از برجسته‌ترین نوازندگان تار و سه تار در دربار قاجار بود. لازم‌به‌ذکر است که آقا حسینقلی از اولین کسانی بود که در قالب هیئتی موسیقایی، تحت نظر دربار قاجار به فرانسه سفر نمود و قطعاتی از موسیقی ایرانی را بر روی صفحه‌های گرامافون ضبط نمود.

مطلب پیشنهادی: 3 دوره مهم در تکامل تاریخ موسیقی ایرانی

درويش‌ خان طبعی لطيف و ذوقی سرشار داشت. هنرمندی متجدد و بی‌تکلف، بسيار متواضع و فروتن، بی‌آزار و بردبار، انسان‌دوست، خوش معاشرت و رفيق‌دوست بود. از هيچ‌کس بدگوئی نمی‌کرد. چنانچه از لقب او برمی‌آید، درویش‌خان عارفی به تمام معنا بود که در جهان فقط نيکی می‌ديد و همه را خوب می‌پنداشت. مردی بود نکته‌سنج و با نمک و خوش بيان و ظريف و رند و شوخ؛ چنان که وقتی کلام گوشه‌داری می‌شنيد، به وضعی دلپسند و مؤدب، جواب مناسب می‌داد؛ اما نه آن‌طور که خاطری را آزرده سازد.

سبک هنری درویش‌ خان

از مهم‌ترین تاثیرات درویش‌ خان، می‌توان به عمومی کردن موسیقی سنتی ایرانی و خارج کردن آن از محدودهٔ دربار و اعیان و اشراف اشاره نمود. هم‌چنین این نوازنده و آهنگساز برجستهٔ ایرانی، سبک جدیدی از آهنگسازی و ملودی‌ها را نیز وارد موسیقی سنتی ایرانی نمود. او که تحت تاثیر تعالیم اساتید خود با مبانی موسیقی غربی و دنیای مدرن نیز آشنا شده بود، تصمیم گرفت با ایجاد تحول در سبک‌های آهنگسازی، طراوت و تازگی جدیدی را در عرصه موسیقی ایرانی به وجود آورد.

درویش‌خان علاوه بر نوازندگی سازهای ایرانی، در مدرسهٔ نظام تحت نظر «موسیو لومر» به فراگیری نت‌نویسی، سازهای کوبه‌ای غربی و هم‌چنین نوازندگی شیپور بر روی گام‌های موسیقی کلاسیک پرداخت. در این دوره بود که او به پیشرفت‌های چشمگیر موسیقی در جهان پی برد و نواهای قدیمی به جا مانده از قرن‌های گذشته در موسیقی ایرانی را خسته‌کننده و کسالت‌بار یافت. از این رو تصمیم به ایجاد تغییر و وارد کردن الگوهای جدید به موسیقی سنتی ایرانی گرفت. درویش علاوه بر تحصیل در مدرسه موسیقی، در دو سفر خارجی به انگلستان و گرجستان، با سبک اروپایی آشنا شد. دو سفری که به همراهی نوازندگان سرشناسی همچون «عبدالله دوامی» و «ابولحسن اقبال آذر» رفت، تاثیر شگفتی بر ادامه روند موسیقایی او داشت. او برای اولین‌بار برخی قالب‌های موسیقی غربی نظیر والس، مارش و پولکا را در گام موسیقی ایرانی اجرا کرد.

بی گمان بررسی سیر آهنگسازی در موسیقی ایرانی را باید از درویش‌ خان آغاز کرد. درویش‌ خان اولین آهنگ‌سازی است که آثارش دارای سبک و شیوهٔ خاص خود اوست. همچنین به استناد آثار منتشر شده در تاریخ موسیقی ایران، از او به‌عنوان اولین آهنگساز ایرانی یاد می‌کنند. استحکام و زیبایی آثار درویش خان، نشان از نبوغ سرشار و پشتوانهٔ صحیح موسیقی کلاسیک ایران است.

درويش‌ خان هر دو ساز «تار» و «سه تار» را نيکو می‌نواخت. مضراب و ناخنش، ريز مسلسل نرم خوش آهنگ داشت و پنجه‌اش، لطيف و تند می‌نواخت. ذوق و سليقه‌اش زبان‌زد و نوای سازش گرم و پخته بود. قبل از او، تار پنج سيم داشت: دو سيم سفيد، دو سيم زرد و يک سيم بم. درويش يک سيم سفيد هم بين زرد و بم اضافه کرد و آن را «سيم شش» ناميد. اين کار را از سه تار که دارای آن سيم بود تقليد کرد و با اين ترتيب بر صداداری تار، بسی افزود و از لحاظ کوک‌های مختلف ايجاد تنوع جديدی ایجاد کرد.

آثار درویش‌ خان و بررسی و دسته‌بندی آن‌ها

«ارشد تهماسبی» گردآورندهٔ مجموعه آثار درویش‌ خان در مقدمهٔ کتاب خود چنین می‌نویسد:

غلامحسین درویش‌خان یکی از معدود نوابغ موسیقی ایران بود. تاثیرات و ابداعات او در فرم‌های موسیقی ایرانی مشهود است. آن‌چه به‌عنوان برترین ویژگی او می‌توان ذکر کرد همانا نوآوری و پویایی اوست در راه اعتلای موسیقی.

مجموعه آثار به جا مانده از درویش خان، شامل 32 قطعه در دستگاه‌ها و آوازهای مختلف ایرانی است. درویش خان ذوق زیادی در زمینهٔ ساخت قطعات ضربی داشت و آثار به‌جا‌مانده از او، از زیباترین آثار موسیقی سنتی ایرانی در عصر حاضر است.

در جدول زیر، آثار درویش خان به نقل از ارشد تهماسبی آورده شده است. نکته قابل توجه، اقتباس این کتاب از اجراهای مختلف آثار درویش خان است که در واقع نقل مستقیمی از خود درویش خان محسوب نمی‌گردد. این آثار به شکل سینه‌به‌سینه و توسط شاگردان و نزدیکان و علاقمندان درویش خان روایت شده است.

موسیقی رایج زمان درویش‌ خان ردیف آوازی بود، بدین صورت که نوازنده گوشه‌هایی را در دستگاه‌ها و آواز‌های مختلف می‌نواخت و خواننده به آن پاسخ می‌داد. این نوع موسیقی که هم‌اکنون نیز در ایران نیز رواج دارد به دلیل نداشتن ریتم مشخص امکان گروه نوازی را به وجود نمی‌آورد.

بعضی از خوانندگان يعنی آنها که ضرب می‌گرفتند و به آهنگ‌های ضربی آشنایی داشتند ، يک نوع آوازی می‌خواندند که وزن داشت و آن را آواز ضربی می‌ناميدند. به اين ترتيب که وزن معينی را در نظر می‌گرفتند و غزلی را در يک دستگاه می‌خواندند و گوشه‌های مهم رديف را نشان می‌دادند. وزن آواز ضربی چنانکه حالا هم معمول است شش هشتم 8/6 بود.در موقع تحرير و غلت دادن و کشيدن اصوات هم ، گرچه خواننده ، خود را از قيد وزن آزاد می‌کرد ولی چون تمبک می‌زد، در ضمن خواندن، وزن 8/6 را از دست نمی‌داد، تا اينکه بالاخره آواز را دوباره با آن موزون می‌کرد. (به نقل از کتاب سرگذشت موسیقی ایران، روح‌الله خالقی)

در این دوره آهنگ‌سازی و تصنیف موسیقی کمتر مورد توجه  بود. عمده فعالیت موسیقی‌دانان ایرانی تکرار قطعات به‌جامانده از گذشته و اجرای موسیقی آوازی به شکلی که توصیف آن آمد بود. به همین دلیلی در این دوره نوازندگان چیره دست با توانایی و تکنیک های بسیار بالا زیاد بودند. درویش‌ خان توانست با بهره گیری از ذوق و سلیقه بالا، تجربه و مشاهده موسیقی جهان و هم‌چنین بهره گیری از محضر بهترین اساتید زمان خود، این روند را در موسیقی ایرانی تغییر دهد.

شاگردان درویش خان

نماد کلاس موسيقی او مدالی بود از طلا به شکل تبرزين که علامت درويشی است. او به شاگردانی که فارغ‌التحصيل می‌شدند مدال مزبور را هديه می‌کرد. روی هم رفته بايد گفت که درویش‌خان نامی بامسما داشت و عارف مسلک و پير طريقتی به تمام معنا بود.

از جمله شاگردان او که موفق به دریافت تبرزین طلا شدند، می‌توان از «مرتضی نی‌داوود»، «ابوالحسن صبا»، «موسی معروفی»، «نورعلی برومند» و «سعید هرمزی» را نام برد.

بی‌شک تمامی این نام‌ها، خود امروزه از بزرگان موسیقی سنتی ایرانی هستند. تاثیر ویژهٔ درویش‌ خان نمایان‌گر بسط و توسعهٔ موسیقی ایران است. در این بین، ابولحسن صبا به‌عنوان نابغهٔ موسیقی ایران در عصر حاضر یکی از تاثیرگزارترین شاگردان درویش‌خان بوده است. ابوالحسن صبا، از دیگر نوابغ موسیقی ایرانی است که در مقاله‌ای جداگانه، مفصلا آثار و زندگی او را بررسی خواهیم کر.